Sığorta Terminləri
Sığorta sahəsində istifadə olunan əsas anlayışların sadə və anlaşılan izahı
Əsas anlayışlar
Sığorta
Sığortalının və ya sığorta olunanın əmlakı, həyatı, sağlamlığı, mülki məsuliyyəti, həmçinin qanunvericiliklə qadağan olunmayan fəaliyyəti, o cümlədən sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqədar olan əmlak mənafelərinin müdafiəsi sahəsində riskin ötürülməsinə və ya bölüşdürülməsinə əsaslanan münasibətlər sistemidir.
Təkrarsığorta
Sığortaçının sığorta müqaviləsi üzrə sığortaladığı risklərin bütövlükdə, yaxud bir hissəsinin təkrarsığortaçı ilə bağlanmış müqaviləyə müvafiq olaraq ötürülməsi və ya bölüşdürülməsinə əsaslanan münasibətlər sistemidir.
Sığorta obyekti
Sığortalının, yaxud sığorta olunanın qanunazidd olmayan hər hansı əmlak mənafeyi sığorta obyekti hesab olunur.
Sığorta predmeti
Sığorta müqaviləsi üzrə sığortalanan əmlak mənafelərinin aid olduğu fiziki şəxs, əmlak və ya haldır.
Sığorta riski (risk)
Sığorta obyekti ilə bağlı itkilərin və ya zərərlərin yaranmasına səbəb olan hadisənin baş verməsi və ya halın yaranması ehtimalı, həmçinin bu ehtimala qarşı sığortaçının üzərinə götürdüyü öhdəlikdir.
Sığorta hadisəsi
Qanunvericiliyə və ya sığorta müqaviləsinə görə sığorta ödənişinin sığortalıya, sığorta olunana və ya digər faydalanan şəxslərə ödənilməsi üçün əsas olan, sığorta müqaviləsinin qüvvədə olduğu müddət ərzində baş verən hadisə və ya yaranan haldır.
Sığorta nəzarəti orqanı
Sığorta sektorunda dövlət tənzimləməsi və nəzarəti funksiyalarını həyata keçirən müvafiq icra hakimiyyəti orqanıdır. Azərbaycanda bu funksiyanı Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası (FIMSA) yerinə yetirir.
Müqavilə terminləri
Sığorta müqaviləsi
Sığortalının müvafiq sığorta haqqı ödəməsi müqabilində sığorta obyektinin məruz qala biləcəyi risklərlə bağlı itkilərin, dəyən zərərin əvəzinin və ya razılaşdırılan pul məbləğinin müəyyən bir hadisənin baş verməsi əsasında ödənilməsinin sığortaçı tərəfindən öhdəlik kimi götürülməsi şərtlərinin təsbit edildiyi razılaşmadır.
Sığorta şəhadətnaməsi
Sığorta müqaviləsinin bağlanması faktını təsdiq edən, sığortaçı tərəfindən sığortalıya və (və ya) sığorta olunana verilən sənəddir.
Sığorta qaydaları
Sığorta qanunvericiliyinə uyğun olaraq, sığortaçının həyata keçirdiyi könüllü sığorta növünün əsaslandığı, sığortaçının özü tərəfindən hazırlanan, həmin sığorta növü üzrə qayda və şərtləri müəyyən edən sənəddir.
Sığorta tələbi
Sığorta hadisəsi baş verdikdə sığortalının, sığorta olunanın və ya faydalanan şəxsin sığortaçıya öz vəzifələrini qanunvericiliyə və sığorta müqaviləsinə uyğun olaraq icra etməsi barədə müraciətidir.
Şəxsi tutum
Sığorta və ya təkrarsığorta müqaviləsinə əsasən sığorta riskinin sığortaçının (təkrarsığortalının) öhdəliyində qalan hissəsidir.
Maliyyə terminləri
Sığorta haqqı
Risklərin qəbul edilməsi və ya bölüşdürülməsi müqabilində sığorta qanunvericiliyinə uyğun olaraq, sığorta müqaviləsində nəzərdə tutulan qaydada sığortalının sığortaçıya ödəməli olduğu pul məbləğidir. Məsələn, İCBARİ sığortada bu məbləğ 50-200 AZN arasında dəyişir.
Sığorta məbləği
Sığortalanmış risklər üzrə sığortaçının öhdəliyinin qanunvericilik, yaxud müqavilə ilə müəyyənləşdirilmiş məbləğlə ifadə olunan son həddidir. İCBARİ sığortada əmlak zərəri üzrə 5,000 AZN, sağlamlıq üzrə 50,000 AZN-dir.
Sığorta ödənişi
Sığorta hadisəsi baş verdikdə, qanunvericiliyə, həmçinin sığorta müqaviləsinə uyğun olaraq sığortaçı tərəfindən ödənilən maliyyə kompensasiyasıdır.
Qaytarılan məbləğ
Həyatın yığım sığortası üzrə müqaviləyə vaxtından əvvəl xitam verilərkən sığortaçının sığortalıya ödəməli olduğu pul məbləğidir.
Tələb olunan kapital
Sığortaçının maliyyə öhdəliklərinin tam həcmdə yerinə yetirilməsi üçün tələb olunan vəsaiti ifadə edən məbləğdir.
Sığortaçının öz vəsaiti
Sığortaçının öhdəliklərindən azad olan, məbləği sığorta nəzarəti orqanı tərəfindən müəyyən edilən qaydalara əsasən hesablanan vəsaitlərdir.
Məcmu kapital
Sığortaçının maliyyə sabitliyinin və ödəmə qabiliyyətinin təmin edilməsi üçün lazım olan vəsaitin mövcud məbləğidir.
Subyektlər
Sığortaçı
Sığorta fəaliyyətini həyata keçirmək üçün müvafiq lisenziyaya malik olan, sığorta müqaviləsində nəzərdə tutulan sığorta hadisəsi baş verdiyi halda sığorta ödənişini vermək öhdəliyi daşıyan sığorta müqaviləsinin tərəfi olan yerli hüquqi şəxsdir. Azərbaycanda 16-dan çox lisenziyalı sığorta şirkəti fəaliyyət göstərir.
Sığortalı
Sığorta haqqı ödəyən, sığorta obyektinin sığorta etdirilməsində sığorta marağı olan sığorta müqaviləsinin tərəfidir. Yəni sığorta müqaviləsini bağlayan və ödəniş edən şəxsdir.
Təkrarsığortaçı
Sığorta və ya təkrarsığorta fəaliyyətinə lisenziyası olan, ilkin sığortaçı tərəfindən bağlanmış sığorta müqavilələri əsasında sığortalanmış riskləri təkrarsığortalayan tərəfdir.
Təkrarsığortalı
Sığortaladığı və ya təkrarsığortaladığı riskləri təkrarsığorta müqaviləsi əsasında təkrarsığorta etdirən sığortaçı və ya təkrarsığortaçıdır.
Aktuari
Qanunvericiliyə uyğun olaraq iqtisadi-riyazi hesablamalar aparmaqla sığorta haqlarının hesablanmasının əsaslarını müəyyən edən, həmçinin sığorta ehtiyatlarını hesablayan mütəxəssisdir.
Xarici sığortaçı
Öz ölkəsinin qanunvericiliyinə əsasən sığorta fəaliyyətini həyata keçirmək hüququ olan xarici hüquqi şəxsdir.
Sığorta növləri
Şərikli sığorta
Sığorta müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş sığorta risklərinin birgə sığortalanması və sığorta ödənişi üzrə öhdəliklərin bölüşdürülməsi barədə bir neçə sığortaçının öz aralarında bağladıqları müqavilədən yaranan hüquqi və iqtisadi münasibətlər mexanizmidir.
Həyatın yığım sığortası
Sığortalının müntəzəm şəkildə ödədiyi sığorta haqlarının sığortaçıda müddətli yığım vəsaitləri kimi toplanılmasını nəzərdə tutan həyat sığortasının aparılma formasıdır. Bu sığorta növü həm müdafiə, həm də yığım funksiyasını yerinə yetirir.
İcbari sığorta (İCBARİ)
Qanunvericiliklə bağlanması məcburi olan sığorta növləridir. Azərbaycanda avtonəqliyyat vasitəsi sahiblərinin mülki məsuliyyətinin icbari sığortası, daşınmaz əmlakın icbari sığortası və sərnişinlərin icbari fərdi qəza sığortası bura daxildir.
KASKO
Könüllü avto sığorta növüdür. Avtomobilin oğurluq, yanğın, təbii fəlakət, qəza və digər risklərdən sığortalanmasını təmin edir. İCBARİ-dən fərqli olaraq öz avtomobilinizin zərərini də əhatə edir.
Bonus-Malus sistemi
Sürücünün qəza tarixçəsinə əsasən İCBARİ sığorta haqqını tənzimləyən sistemdir. Hadisəsiz hər il üçün 5% endirim (bonus), hər qəza üçün isə 10-50% artım (malus) tətbiq olunur. BM1-dən BM8-ə qədər 8 sinif mövcuddur.
Hüquqi terminlər
Lisenziya
Sığortaçıya sığorta fəaliyyətini, təkrarsığortaçıya təkrarsığorta fəaliyyətini, sığorta brokerinə sığorta brokeri fəaliyyətini, sığorta agentinə sığorta agenti fəaliyyətini həyata keçirməyə icazə verən rəsmi sənəddir.
Törəmə cəmiyyət
İdarə edilməsində əsas təsisçisinin (səhmdarının) əhəmiyyətli nəzarətə malik olduğu hüquqi şəxsdir.
Əhəmiyyətli nəzarət
Səhmdarın hüquqi şəxsin yerləşdirilmiş adi səhmlərinin 50 faizinə və ya daha çox hissəsinə malik olması, yaxud əhəmiyyətli müqavilə əsasında hər hansı şəxs tərəfindən hüquqi şəxsin qərarlarının qəbul edilməsinə mühüm təsir göstərmək imkanıdır.
Mühüm iştirak payı
Nizamnamə kapitalında yerləşdirilmiş səhmlərin 20 və ya daha çox faizinə birbaşa və ya dolayı yolla malik olma. Şəxs hüquqi şəxsdə dolayı yolla mühüm iştirak payının sahibi hesab edilir ki, o, bu hüquqi şəxsdə mühüm iştirak payına malik olan digər hüquqi şəxsə əhəmiyyətli nəzarəti həyata keçirsin.
Vətəndaş qüsursuzluğu
Qəsdən törədilmiş cinayətə görə məhkumluğun olmaması, mülkiyyət əleyhinə və iqtisadi fəaliyyət sahəsində ağır cinayətlərin törədilməsinə görə heç zaman məhkumluğun olmaması, müvafiq vəzifəni tutması və ya peşə fəaliyyəti ilə məşğul olmasına məhkəmə qərarı ilə qadağa qoyulmamasıdır.
Yaxın qohumlar (sığorta kontekstində)
Sığorta qanunvericiliyinin məqsədləri üçün: ər, arvad, valideynlər, övladlar, övladlığa götürülənlər, bacılar, qardaşlar, ərin və ya arvadın valideynləri, bacıları, qardaşlarıdır.